Cultuurgoederen kopen in het buitenland en invoeren in de EU en Nederland

Bij aankoop van een voorwerp in het buitenland is het belangrijk na te gaan welke wettelijke regelgeving er in dat land bestaat op het gebied van (uitvoer van) cultuurgoederen. Veel cultuurgoederen mogen namelijk niet uitgevoerd worden zonder toestemming van de autoriteiten, omdat deze beschermd zijn. Ook kunnen voorwerpen worden aangeboden die naderhand gestolen of illegaal opgegraven blijken te zijn. In zo'n geval kan met de aankoop en uitvoer culturele en materiële schade worden aangericht aan het culturele erfgoed. Bovendien kunt u mogelijk – geheel onbewust – in problemen komen, want op illegale uitvoer van culturele voorwerpen kunnen hoge straffen staan. Bij binnenkomst in Nederland kunnen de goederen bij controle bovendien in beslag worden genomen door de Douane.

Wat u moet doen bij invoer van cultuurgoederen
Wanneer u een voorwerp wilt aanschaffen waarvan u kunt vermoeden dat het behoort tot het culturele erfgoed, moet u dus eerst nagaan of dit is toegestaan. Hanteer als vuistregel: wanneer een voorwerp ouder dan vijftig jaar is, dan bestaat er een kans dat het niet zomaar een land mag verlaten. Ga na of de verkoper als betrouwbaar bekendstaat. Maak foto's van het voorwerp. Vraag schriftelijke gegevens, certificaten en andere verklaringen aan de verkoper en verifieer die. Raadpleeg bijvoorbeeld:

• de douane, het nationaal museum en/of het ministerie van Cultuur van landen waaruit het voorwerp afkomstig kan zijn
• de Nederlandse ambassades in die landen
• de website van de EU (Europese Unie)
  
• de database van nationale wetten over de bescherming van het eigen cultureel erfgoed
• De Icom (International Council of Museums) Redlist voor bedreigde cultuurgoederen in Afrika, Zuid-Amerika en met name Peru, Irak en Afghanistan
• de website van de Erfgoedinspectie
• de website van de Douane
• de database van Interpol met gestolen kunstwerken

Een voorbeeld
In een Mexicaanse winkel heeft u belangstelling voor een houten beeld. De verkoper weet niet waar het vandaan komt en hoe oud het is. Het zou onverstandig zijn als u het beeld koopt en argeloos in uw koffer stopt. U weet immers niets van het voorwerp. Hoe oud zou het zijn? Waar komt het vandaan? Misschien uit Mexico, een UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) 1970-verdragsstaat. Misschien uit een ander land dat partij is bij het UNESCO-verdrag 1970. In deze gevallen geldt dat het beeld beschermd cultuurbezit kan zijn.

Beschermd cultuurbezit van UNESCO 1970-verdragsstaten Beschermd cultuurbezit uit deze staten mag niet, of alleen met officiële toestemming, het land van herkomst verlaten, bijvoorbeeld voor tentoonstellingen of restauraties. Als ´uw´ beeld beschermd Mexicaans cultuurbezit is, kunt u aan de Mexicaanse én aan de Nederlandse grens in de problemen komen, want zowel Nederland als Mexico is gebonden aan het UNESCO-verdrag 1970. In Nederland kan het beeld door de minister van OCW in bewaring worden genomen en met hulp van de Erfgoedinspectie, politie en douane aan Mexico worden teruggegeven.

Terugwerkende kracht?
Om weer het voorbeeld van het beeld te nemen: in Mexico geldt het UNESCO verdrag al heel lang, in Nederland pas sinds 1 juli 2009. De jongste datum telt, dus Mexico kan het beeld alleen terugvorderen uit Nederland als het na 1 juli 2009 is uitgevoerd. Informeer bij de Erfgoedinspectie wanneer het verdrag bij de staten waarmee u te maken heeft, in werking is getreden.

Zorgvuldigheid
Stel, uw beeld wordt aan de Nederlandse grens in beslag genomen. U beroept zich erop dat u het beeld te goeder trouw heeft gekocht en meegenomen, want u had geen idee dat het een beschermd cultuurgoed was. Maar voor goede trouw is meer nodig dan goedgelovigheid. U moet alles doen wat redelijkerwijs van u verwacht kan worden om te ontdekken of een voorwerp een beschermd cultuurgoed is. U moet ook kunnen aantonen dat u deze moeite heeft genomen. Blijkt het voorwerp dat u wilt invoeren tóch beschermd te zijn, dan kunt u een beroep doen op goede trouw. Het voorwerp bent u kwijt, maar u maakt aanspraak op een billijke vergoeding.

Red list
De “red list” van ICOM (The international Council of Museums) geeft een opsomming van voorwerpen (wereldwijd) die het meeste risico lopen om gestolen of illegaal verhandeld te worden. Het overzicht is niet volledig, maar geeft wel een goede indruk van de categorieën/voorwerpen.

Invoer van cultuurgoederen uit Irak

Voor cultuurgoederen afkomstig uit Irak zijn bijzondere regels opgesteld. Sinds het uitbreken van de Golfoorlogen is Irak veel van zijn beschermd cultuurbezit kwijtgeraakt. Musea, archieven en bibliotheken zijn beroofd van belangrijke voorwerpen. Archeologische vindplaatsen werden – en worden – geplunderd. Overal ter wereld duiken Iraakse kunstvoorwerpen en archeologische objecten op. Internationale organisaties hebben maatregelen genomen om dit tegen te gaan. De EU (Europese Unie) heeft enkele verbodsbepalingen afgekondigd:

1. U mag geen Irakese cultuurgoederen binnen of, als ze zich er al bevinden, buiten het grondgebied van de EU brengen.
2. U mag niet handelen in Irakese cultuurgoederen waarvan u weet of kunt vermoeden dat ze illegaal uit Irak zijn meegenomen.

Wat de soorten goederen betreft: de lijst met indelingen in categorieën en douanecodes komt nagenoeg overeen met de bijlage A uit de brochure zij het zonder de waardedrempels. Op de website van ICOM (International Council of Museums) vindt u specifieke informatie over cultuurgoederen uit Irak: Emergency Red List of Iraqi Antiquities at Risk. Neem bij twijfel contact op met de Erfgoedinspectie.

Schendingen van deze regels worden in Nederland aangemerkt als misdrijf of overtreding. De Erfgoedinspectie houdt toezicht op de naleving en werkt daarbij nauw samen met douane, politie, experts en collega's in de EU.

De verboden gelden niet wanneer u kunt aantonen dat de cultuurgoederen vóór 6 augustus 1990 uit Irak zijn uitgevoerd. Ze gelden evenmin als ze aan de Iraakse instellingen worden teruggegeven, overeenkomstig de VN (Verenigde Naties)-doelstelling uit 2003 van veilige terugkeer.

Cultuurgoederen uit bezet gebied
Het is verboden in Nederland cultuurgoederen binnen te brengen of in bezit te hebben die na 1959 afkomstig zijn uit een gebied dat tijdens een gewapend conflict is bezet. In 2007 werd het Eerste Protocol behorend tot het UNESCO-verdrag 1954 in Nederland rechtsgeldig met de Wet tot teruggave cultuurgoederen afkomstig uit bezet gebied. Deze wet heeft een terugwerkende kracht tot 1959 omdat Nederland sinds dat jaar partij is bij dit UNESCO-verdrag.